Factoren die de cyclus kunnen beïnvloeden

 

Veranderingen in de normale routine kunnen theoretisch van invloed zijn op de vruchtbaarheid of de menstruatiecyclus. Het effect kan echter zeer verschillend zijn, bv. een enkele dag of een hele cyclus. Aangezien elke vrouw anders reageert op veranderingen, is het in het algemeen belangrijk je cyclus te kennen en te observeren.

 

Overzicht van de inhoud - Factoren die van invloed zijn

 

  • Het circadiaans ritme: slaap-waakcyclus in afhankelijkheid van licht

  • De jaarlijkse tijdsverandering kan een factor zijn

  • Tijdzones

  • Ploegendienst

  • Stress

  • Weerstand tegen stress

  • Gewicht, BMI en lichaamsvetpercentage

  • Verstorende factor: Natuurlijke invloeden

  • Storende factor: Omgevingsinvloeden

Het circadiaans ritme: slaap-waakcyclus in afhankelijkheid van licht

 

Veel van onze fysiologische processen verlopen volgens een vast ritme, een 24-uurs cyclus, het zogenaamde circadiaans ritme, onze "innerlijke klok" die synchroon loopt met de draaiing van de aarde. Veel hormonen worden door dit ritme beïnvloed: zo wordt de grootste hoeveelheid prolactine geproduceerd in de uren na het slapen gaan, terwijl testosteron zijn maximum bereikt in de ochtenduren. Onze inwendige klok beïnvloedt onze slaap, ons spijsverteringsstelsel, onze lichaamstemperatuur, ons hart en onze bloeddruk. Anderzijds wordt dit ritme beïnvloed door factoren uit onze omgeving: maaltijden, lichaamsbeweging en stress. Onze interne klok is belangrijk en essentieel voor de basale lichaamstemperatuur.

 

Klinische studies tonen aan dat de basale lichaamstemperatuur kan variëren naargelang van hoeveel of hoe lang je hebt geslapen 1. Als je bijvoorbeeld minder dan vier uur slaapt, zul je waarschijnlijk een iets lagere temperatuur hebben dan wanneer je meer dan zeven uur slaapt. Dit temperatuurverschil kan worden verklaard door het bioritme. Na een bepaalde tijd moeten bepaalde fysiologische processen in het lichaam - ook als je slaapt - op gang komen omdat ze niet te lang kunnen rusten. Na hoeveel uur slaap dit het geval is, verschilt van persoon tot persoon en hangt af van de levensstijl van het individu.

De jaarlijkse tijdsverandering kan een rol spelen

 

In Europa wordt de klok op de laatste zondag van maart een uur vooruitgezet (zomertijd) en op de laatste zondag van oktober een uur teruggezet (wintertijd). Je hebt misschien gemerkt dat je in deze periode een paar temperatuurschommelingen hebt, waarschijnlijk is de achtergrond daarvan dat je lichaam moet wennen aan de nieuwe omstandigheden.

 

Tijdzones

 

Hoe mooi reizen ook kan zijn, het kan ook vaak vermoeiend en stressvol zijn. Een direct gevolg kan zijn dat de eisprong wordt uitgesteld of in extreme gevallen zelfs uitblijft. Het reizen door tijdzones wordt vaak als bijzonder onaangenaam ervaren, omdat onze interne klok niet meer synchroon loopt. We kennen dit allemaal als jetlag. Als je Daysy meeneemt op reis, zul je gemerkt hebben dat je de eerste dagen wat temperatuurschommelingen hebt, wat heel normaal is. Normaal gesproken is de vuistregel dat je ongeveer 1 dag per tijdzone nodig hebt om je lichaam eraan te laten wennen.

Meet niet tijdens vliegen/reizen pas weer na een nacht slapen op de plaats van bestemming. 

Ploegendienst

 

Ploegendienst gaat meestal gepaard met fysieke stress. Normaal komt deze stress tot uiting in een verstoorde of verminderde slaap. Uit een studie uit 2002 bleek dat 50% van de verloskundigen die in ploegendienst werken, ervaring heeft met onregelmatige cycli 2. De cyclische veranderingen hebben vooral invloed op de folliculaire fase, d.w.z. de fase vóór de ovulatie, wat in de meeste gevallen heeft geleid tot een verlenging van de folliculaire fase 3. Interessant is dat vroedvrouwen die altijd nachtdiensten werkten een relatief kortere maar constante cyclus hadden (minder dan 25 dagen). Verloskundigen die gemengde diensten werkten gedurende een lange periode van meerdere jaren hadden de grootste variabiliteit in cycli 3. Langere cycli of uitschieters worden meestal gecompenseerd door Daysy. Het is belangrijk dat je regelmatig meet om Daysy zoveel mogelijk aanwijzingen te geven om je vruchtbare en onvruchtbare dagen te berekenen.

Werk je in de nacht? Dan meet je na minimaal 3 uur slapen overdag. Slaap je na de laatste nachtdienst korter dan 3 uur? Dan meet je niet en pak je het gewoon weer in de ochtend na een nacht slapen.

 

Stress

 

Veel studies hebben aangetoond dat stress in zijn verschillende vormen direct invloed kan hebben op je cyclus 4. De fysiologie achter stress is zeer complex en op veel punten nog niet goed begrepen. Zeker is dat vooral de bijnierschors een grote rol speelt. Stress (lichamelijk en psychisch) uit zich vaak in een verkorte luteale fase, de tweede fase van de cyclus. Normaal duurt de luteale fase ongeveer 14 tot 16 dagen. Als ze korter is dan tien dagen, spreekt men van luteale fase-insufficiëntie. Wat veroorzaakt luteale fase insufficiëntie? Progesteron, dat medeverantwoordelijk is voor de stijging van de basale lichaamstemperatuur en voor de verhoogde bloedtoevoer naar de baarmoeder, heeft een gemeenschappelijke bouwsteen met adrenaline, dat in de bijnierschors wordt gevormd. Bij stress wordt veel adrenaline geproduceerd, en de adrenaline pikt deze basisbouwsteen weg. Het gevolg is dat er weinig progesteron wordt aangemaakt en dat de luteale fase wordt verkort. Uit een Amerikaans onderzoek bleek dat vrouwen met een stressvolle baan (veel eisen, maar weinig controle) meer dan twee keer zoveel kans hadden op een verkorte luteale fase in vergelijking met vrouwen met een minder stressvolle baan 5. 

Dagelijkse lichaamsbeweging, en dat tot het punt van uitputting en de daarmee gepaard gaande fysieke stress kan leiden tot een verandering in de cyclus. Vooral cycli zonder eisprong zijn erg moeilijk bij intensief sporten 6.

Stressbestendigheid

 

De natuurlijke weerstand tegen stress varieert gedurende de cyclus en is het laagst rond de ovulatie en in de luteale fase. De achtergrond hiervan is dat het lichaam zich voorbereidt op een mogelijke zwangerschap en het immuunsysteem (dat direct verband houdt met stress) relatief matig werkt. Dit is de enige manier om ervoor te zorgen dat een embryo bestaande uit eigen en vreemde cellen (d.w.z. genetisch vreemd) niet door het lichaam wordt afgestoten 7. Deze omstandigheid verklaart ook waarom vrouwen de neiging hebben ziek te worden tijdens de luteale fase.

 

Gewicht, BMI en lichaamsvetpercentage

 

Je lichaamsgewicht heeft niet alleen invloed op je algemene gezondheid, maar ook rechtstreeks op uw cyclus. Met de Body Mass Index (BMI) kun je lichaamsvet schatten. De BMI wordt berekend door het lichaamsgewicht (in kilogrammen) te delen door de lichaamsomvang (in meters) in een vierkant. Vanuit medisch oogpunt ligt een normale BMI tussen 20-25 kg/m2. Vrouwen met een normaal BMI hebben gemiddeld de meest constante en de minste cycli zonder eisprong. Niet het lichaamsgewicht, maar het percentage lichaamsvet heeft een directe invloed op je vruchtbaarheid en je cyclus. Met name oestrogeen wordt in lichaamsvet opgeslagen en draagt voor ongeveer een derde bij aan de totale oestrogeenbalans.

 

  • Overgewicht: Vrouwen met overgewicht (BMI 25-30) of obesitas (BMI +30) en een hoog lichaamsvetpercentage hebben relatief vaak cycli zonder eisprong. De reden hiervoor is dat oestrogeen, dat in een vetoverschot matig wordt opgeslagen, ervoor zorgt dat er geen eisprong kan plaatsvinden.

  • Ondergewicht: Het tegenovergestelde geldt voor vrouwen met ondergewicht (BMI <20). Door het lage lichaamsvetgehalte kan oestrogeen niet worden opgeslagen, met als gevolg dat er minder oestrogeen beschikbaar is. Ongeveer 50% van de vrouwen met ondergewicht heeft onregelmatige menstruatiecycli, waarvan de meeste de menstruatie beïnvloeden. Als je lijdt aan ernstig ondergewicht, is het voor je algemene gezondheid van groot belang dat je onder bepaalde omstandigheden medisch advies inwint en hulp zoekt. 

Alle bovengenoemde factoren zijn gebeurtenissen die de berekening van vruchtbare en onvruchtbare dagen kunnen beïnvloeden. In onze recente studie, "The Performance of a Fertility Tracking Device", hebben we systematisch geanalyseerd hoe Daysy omgaat met fysiologische veranderingen in de individuele menstruatiecyclus (bv. leeftijd, BMI, cycluslengte, overslaan van metingen, hoge vs. lage gemiddelde temperatuur, temperatuurstappen) en welke directe invloed deze hebben op de algoritmeberekeningen.

 

In totaal werden 107.020 cycli van 5.328 vrouwen in de studie opgenomen!

daysy onderzoek fertility tracker.png

In totaal was slechts 0,6% van de weergegeven dagen groen, hoewel ze in het vruchtbare venster lagen en dus "rood" (mogelijk vruchtbaar) hadden moeten zijn (zie grafiek). 50% van deze "vals groene dagen" waren echter vijf dagen voor de ovulatie en hadden dus slechts een minimale kans op zwangerschap in deze periode.

daysy studie hormoonvrije anticonceptie.png

Verstorende factor: Milieu-invloeden

 

Naast natuurlijke factoren zijn er ook invloeden die door de omgeving, d.w.z. van buitenaf, kunnen worden beïnvloed. Tot deze factoren behoren het aantal gemeten dagen en het normale fluctuatiebereik in de metingen (bekend als temperatuuruitschieters).

 

Temperatuuruitschieters

 

Temperatuurschommelingen kunnen worden veroorzaakt door een veelheid van of een combinatie van vele factoren:

 

  • Te korte of verstoorde nachtrust

  • Zeer vroeg opstaan wanneer dit atypisch voor u is

  • Ploegendienst

  • Ongewoon alcoholgebruik

  • Stress, psychische belasting, opwinding

  • Verandering van omgeving (reizen, vakanties, aanzienlijke verandering van klimaat)

 

Het tweede doel van de studie was na te gaan welke invloed temperatuurschommelingen hebben op de berekening van vruchtbare en onvruchtbare dagen. Om een antwoord te krijgen, werd Daysy "gevoed" met vooraf bepaalde temperatuurgegevens (zie figuur a-d).

cyclus voorbeelden van Daysy cyclus tracker.png
Daysy cyclus tracker menstruatiecyclus verloop ovulatie.png

Uit de analyse bleek dat temperatuurfluctuaties een directe invloed hebben op Daysy's berekeningen. Wanneer deze schommelingen tussen de gemeten dagen klein zijn (zie figuur a), berekent het algoritme meer groene (onvruchtbare) dagen (56%). Wanneer de fluctuaties erg groot zijn (zie figuur d), berekent het minder groene dagen (43%) en meer gele dagen (17%). Op deze manier kunt u zien hoe Daysy zich aanpast aan individuele omstandigheden. Gemiddeld hebben Daysy-gebruikers temperatuurschommelingen zoals te zien is in figuur c.

 

Aantal niet-gemeten dagen

 

Een andere factor die een rol speelt bij het berekenen van het aantal vruchtbare en onvruchtbare dagen is het aantal gemeten dagen. Natuurlijk zijn er altijd dagen waarop u de meting overslaat. Dat hoort nu eenmaal bij het leven. Daarom was het voor ons belangrijk te bestuderen welke invloed het aantal gemeten dagen heeft op de berekening van het aantal vruchtbare en onvruchtbare dagen. Daartoe werden de datasets verdeeld in groepen die elk tussen 0-20%, 20-40%, 40-60% of 80-100% van alle dagen hadden gemeten.

Van de 53,1% van de gebruikers (47.800 cycli in totaal) die Daysy voor 80-100% van hun cyclus gebruikten, werd gemiddeld 41% vruchtbare (rode) dagen en 42% onvruchtbare (groene) dagen geregistreerd. De analyse toont aan dat Daysy zich aanpast aan individuele situaties.

Daysy cyclus tracker hormoonvrije anticonceptie.png

1) Hibi, M. et al. Effect of shortened sleep on energy expenditure, core body temperature and appetite: a human randomised crossover trial. Sci. Rep. 7, 39640 (2017).

2) Labyak, S., Lava, S., Turek, F., and Zee, P. Effects of shiftwork on sleep and menstrual function in nurses. Healthcare for Women International , 23(6–7):703–714, 2002.

3) Attarchi, M., Darkhi, H., Khodarahmian, M., Dolati, M., Kashanian, M., Ghaffari, M., Mirzamohammadi, E., and Mohammadi, S. Characteristics of menstrual cycle in shift workers. Global Journal of Health Sciences , 5(3):163–172, May 2013.

4) Ferin, M. Clinical review 105: Stress and the reproductive cycle. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism , 84(6):1768–1774, Jun 1999.

5) Hatch, M. C., Figa-Talamanca, I., and Salerno, S. Work stress and menstrual patterns among American and Italian nurses. Scandinavian Journal of Work, Environment and Health , 25(2):144–150, Apr 1999.

6) Reilly, T. The menstrual cycle and human performance: An overview. Biological Rhythm Research , 31(1):2000.

7) Pehlivanoglu, B., Balkanci, Z. D., Ridvanagaoglu, A. Y., Durmazlar, N., Ozturk, G., Erbas, D., and Okur, H. Impact of stress, gender and menstrual cycle on immune system: Possible role of nitric oxide. Archives of Physiology and Biochemistry , 109(4):383–387, Oct 2001.

Authors: Niels van de Roemer, Andrea de Groot